बढ्दो विश्व भु-राजनीतिक ध्रुवीकरणको महत्व र प्रभाव

डा. अमृत बस्नेत

Blog Post Ad

विश्व ध्रुवीकरण अर्थात् विश्वमा विभिन्न शक्ति केन्द्रहरूको उदय वा प्रतिस्पर्धा बढिराखेको छ। बढ्दो विश्व भूराजनीतिक ध्रुवीकरण आजभोलि विश्वमा एक मुख्य चुनौतीको बिषय बनिरहेको छ। विश्व अहिले दुई ध्रुवीकरणको दिशातिर लम्किरहेको छ। यस प्रकारको ध्रुवीकरणले विश्वलाई विभिन्न चुनौतीहरू र समस्याहरूमा फसाउन सक्छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा जटिलता र अस्थिरतालाई बढावा दिन्छ। यो ध्रुवीकरणले विश्व राजनीति, अर्थव्यवस्था, सुरक्षा र सामाजिक सम्बन्धहरूमा ठूलो प्रभाव पार्दछ।

Blog Post Ad

यसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरू,सैन्य प्रतिस्पर्धा र शस्त्र दौड,आर्थिक नाकाबन्दी र व्यापार युद्ध,वैचारिक र प्रणालीगत विभाजन,प्रभावकारी बहुपक्षीयतामा कठिनाइ र टेक्नोलोजी र सूचना युद्ध९साइबर अपराधहरू ,डेटा सुरक्षा र ब्क्ष् ब्ततबअप ०मुद्दाहरू विशेष गरी प्रभावित हुन सक्छन्। भु(राजनीतिक ध्रुवीकरणले केही देशहरूमा राजनीतिक स्थिरता ल्याउन सक्छ भने अरूमा यसले तनाव र अस्थिरता उत्पन्न गर्न पनि सक्छ। उदाहरणका लागि, नाटो र रुसबीचको ध्रुवीकरणले युक्रेनमा दीर्घकालीन संघर्षको अवस्था सिर्जना गरेको छ।विश्व भूराजनीतिक ध्रुवीकरणका कारण नेपाल जस्ता साना र स्ट्रॅटेजिक रूपले महत्वपूर्ण देशहरूमा परराष्ट्र नीति र आन्तरिक राजनीतिमा ठूलो प्रभाव पर्दछ।

विश्व भूराजनीतिक ध्रुवीकरणको प्रभावले नेपालका राजनीतिक दलहरूमा पनि प्रभाव पार्न सक्छ। विश्वका महाशक्तिहरू जस्तै अमेरिका,भारत ,रसिया र चीन आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयास गर्दा नेपाल जस्ता अल्पबिकसित र सामाजिक रूपमा महत्वपूर्ण देशहरूमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव परिरहेको छ।भविष्यमा आउन सक्ने भूराजनीतिक ध्रुवीकरणको प्रभाव र महत्वलाई मध्यनजर गर्दै विश्वका विकसित देशहरूले धेरै अगाडिदेखि नै दुई(दलीय व्यवस्थाको अभ्यास गरिरहेका छन्।दुई(दलीय व्यवस्थामा मुख्य रूपमा दुई प्रमुख राजनीतिक पार्टीहरूले राजनीतिक अखडामा प्रभाव राख्छन्।

यस प्रकारको व्यवस्थामा, दुई प्रमुख पार्टीहरू बीचमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ र तिनीहरूले सरकार बनाउने र नीतिहरू तयार पार्ने मुख्य जिम्मेवारी लिन्छन्। दुई(दलीय प्रणाली, जहाँ दुई प्रमुख राजनीतिक दलहरूले सरकारको हरेक तहमा लगभग सबै निर्वाचनहरूमा मतदानमा प्रभुत्व जमाउँछन्।संयुक्त राज्य अमेरिका, युरोप जस्ता देशहरूमा राजनीतिक परिदृश्यको यो एक उल्लेखनीय विशेषता हो। यो प्रणालीमा राष्ट्रको राजनीति , सामाजिक र आर्थिक पक्षलाई प्रभाव पार्ने दुवै गुण र कमजोरीहरू छन्।

अमेरिकामा डेमोक्र्याटिक पार्टी र रिपब्लिकन पार्टी र बेलायतमा लेबर पार्टी र कन्जरभेटिभ पार्टी यी दुई प्रमुख पार्टीहरू छन्। यस प्रकारको प्रणालीले राजनीतिक स्थिरता प्रदान गर्न सक्छ तर कहिलेकाहीँ यसले वैकल्पिक विचार र मतहरूलाई कर्नरमा पार्न सक्छ।अमेरिकी दुई(दलीय प्रणालीको उत्पत्ति ज्ञड औं शताब्दीको अन्तमा गणतन्त्रको प्रारम्भिक दिनहरूमा पत्ता लगाउन सकिन्छ।

सुरुमा, औपचारिक राजनीतिक दलहरू थिएनन्, यद्यपि जर्ज वाशिंगटनको राष्ट्रपतिकालमा धेरै गुटहरू बन्न थाले। बलियो केन्द्रीय सरकारको वकालत गर्ने अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टनको नेतृत्वमा संघीयतावादीहरू र बलियो राज्य सरकारहरू र कम केन्द्रीय नियन्त्रणको पक्षमा थोमस जेफरसनको नेतृत्वमा प्रजातान्त्रिक(रिपब्लिकनहरू बीच पहिलो ठूलो विभाजन देखा पर्‍यो। प्रारम्भिक अमेरिकी राजनीतिक दलहरू मुख्यतया संघीय सरकारको शक्ति र आकार, आर्थिक नीतिहरू र विदेशी सम्बन्धको बारेमा मुख्य वैचारिक भिन्नताहरूबाट विकसित भएका थिए।

ज्ञढ औं शताब्दीमा, यी मुद्दाहरू औद्योगिकीकरण र पश्चिमतर्फ विस्तारको साथ झन् जटिल हुँदै गएपछि, दलहरूले आफूलाई थप परिभाषित गरे। व्हिग पार्टी डेमोक्र्याटको विरोधमा उभियो तर अन्ततः विघटन भयो, यसको अवशेषहरूले ज्ञडछद्धमा आधुनिक रिपब्लिकन पार्टीको गठनमा योगदान पुर्‍यायो, मुख्य रूपमा दासत्वको विरोधमा।बेलायतमा ऐतिहासिक रूपमा राष्ट्रिय स्तरमा दुई(दलीय व्यवस्था छ ९कन्जरभेटिभ र लेबर०, समान निर्वाचन प्रणालीबाट प्रभावित छन्। यद्यपि, यसले लिबरल डेमोक्र्याटहरू र विभिन्न राष्ट्रिय पार्टीहरू जस्ता अन्य पार्टीहरूबाट पनि महत्त्वपूर्ण सहभागिता देख्छ, जसले युरोपेली संसदमा र विकसित सरकारहरू ठूलो भूमिका खेल्दै आएको छ।

अन्य प्रजातन्त्र संसदीय प्रणाली भएका अन्य धेरै लोकतन्त्रहरूमा बहुदलीय प्रणालीहरू हुन्छन्, जुन उनीहरूको निर्वाचन प्रणालीमा समानुपातिक प्रतिनिधित्वबाट प्रभावित हुन्छन्, जसले दलहरूको फराकिलो दायरामा मतदाताको प्राथमिकताको वितरणलाई अझ सही रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दछ।विश्व भूराजनीतिक ध्रुवीकरणले नेपालको आन्तरिक राजनीति र परराष्ट्र नीतिमा निरन्तर चुनौती थप्दै गएको छ। नेपालको राजनीतिमा विदेशी हस्तक्षेप झन् बढ्न सक्ने सम्भावना हुन्छ र यसले नेपालको स्वतन्त्र विदेश नीति निर्माणमा समेत अवरोध पुर्‍याउन सक्छ। नेपालको राजनीति वास्तवमा बहुदलीय प्रणालीमा आधारित छ, जहाँ धेरै राजनीतिक दलहरू सक्रिय छन् । र संसदीय अङ्कगणितमै रुमल्लिरहेका छन्।

त्यसैले, नेपालले पनि दुई दलीय प्रणालीको अभ्यास गर्न अग्रसर हुनुपर्दछ।नेपालमा दुई दलीय व्यवस्था अन्तर्गत कम्युनिष्ट विचारधारा राख्ने र प्रजातान्त्रिक विचारधारा बोक्नेहरु बिच प्रतिस्पर्धा हुनुपर्दछ जसले मुलुकको राजनीतिमा प्रमुख भूमिका खेल्दै आएका छन्। विश्व भूराजनीति ध्रुवीकरणको प्रभाव विश्वका विभिन्न देशहरूमा देखा परिरहेको छन् र नेपालले पनि यसको प्रभावहरुसंग खेलिरहेको छ। विश्वका महाशक्ति राष्ट्रहरू जस्तै अमेरिका, इन्डिया , रसिया र चाइना खुलेर आफ्नो प्रभाव जमाउन लागिरहेकाछन् जसले गर्दा नेपालको राजनीतिक समीकरणलाई धेरै प्रभाव पारिरहेको छ।पछिल्लो समय रसियाले पनि आफ्नो प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालमा जमाउन खुलेर आईरहेको छ।

दुई(दलीय प्रणालीले सीमित संख्यामा प्रभावशाली दलहरूलाई प्रोत्साहित गरेर, खण्डित सरकारहरूको सम्भावनालाई घटाएर र नेतृत्वमा बारम्बार परिवर्तनहरूको चुनौतिलाई कम गर्दछ।दुई पार्टीको वर्चस्वले नीतिमा हुने परिवर्तनहरूलाई सीमित गर्न खोज्छ जुन अधिक खण्डित राजनीतिक प्रणालीमा हुन सक्छ, जसले शासनमा निरन्तरता र भविष्यवाणी प्रदान गर्दछ, जुन प्राय आर्थिक र राजनीतिक योजनाको लागि अनुकूल हुन्छ।राज्यस्तरमा दिगो आर्थिक र पूर्वाधार विकासमा सहयोग पुर्याउने, कुसल विकासका नीतिहरूलाई प्रोत्साहन गर्न सक्ने,दुई(दलीय प्रणालीमा राज्य शासनले पनि स्थायित्व हासिल गर्न सक्छ। दुई(दलीय प्रणालीले थप स्थिर सरकारहरूको नेतृत्व गर्न सक्छ, किनकि यसले सामान्यतया सत्तामा बारम्बार परिवर्तनहरू र बहुदलीय प्रणालीहरूमा साझा हुन सक्ने गठबन्धन सरकारहरूको चुनौतीहरूलाई रोक्छ। यो स्थायित्व दीर्घकालीन नीति निर्माण र राजनीतिक स्थिरताका लागि फाइदाजनक हुन सक्छ।

नेपालमा गएको डेढ वर्षमा तीनपटक सरकारहरू परिवर्तन भएको छ जसले गर्दा राजनितिक दलहरुलाई चुनावमा मतदाताहरुले दिएको जनादेशहरू पूरा गर्न कठिनाइ भइरहेको छ।र मतदाताहरु माझ व्यापक निरास उत्पन्न गराइरहेको छ। यो प्रणालीले मतदाताहरूको लागि चुनावी छनोटहरूलाई सरल बनाउँछ, दुई प्रमुख विकल्पहरू बीचको स्पष्ट वैचारिक भिन्नताहरूमा आधारित निर्णय गर्न सजिलो बनाउँछ। यसले सम्भावित रूपमा अधिक मतदाता सहभागिता निम्त्याउन सक्छ, मतदाताहरूले पार्टीलाई चिन्न सक्छन् जसको फराकिलो प्लेटफर्म उनीहरूले रुचाउँछन् ।

कम दलहरूसँग, मतदाताहरूलाई प्रत्येक पार्टीको एजेन्डाहरू बुझ्न सजिलो हुन्छ, निर्णय प्रक्रियालाई सरल बनाउछ। यसले मतदाताको सहभागिता बढाउन सक्छ किनभने छनोटहरू अधिक सीधा हुन्छन्। दुई पार्टी मात्र भएमा मतदातालाई राजनीतिक परिणामको दोष वा श्रेय दिन सजिलो हुन्छ। यो स्पष्टताले उत्तरदायित्वलाई बढाउँछ किनभने मतदाताहरूले नीतिको सफलता वा असफलताको लागि कुन पार्टी जिम्मेवार छ भनेर सजिलैसँग मूल्याङ्कन गर्न सक्छन् । दुई(दलीय प्रणालीले प्राय एक पार्टीलाई विधायिका निकायहरूमा बहुमत ल्याउने नेतृत्व गर्दछ, जसले बहुदलीय प्रणालीहरूमा सामान्य हुने गठबन्धन(निर्माणमा संलग्न जटिलताहरूलाई कम गरेर विधायी प्रक्रियालाई सुव्यवस्थित गर्न मदत गर्छ।

विधायिकामा बहुमत गठन गर्न सजिलो हुन्छ, जसले अधिक निर्णायक शासन र कम राजनीतिक गतिरोध निम्त्याउन सक्छ। यसले कानून पारित गर्न र प्रभावकारी रूपमा शासन गर्न सजिलो बनाउँछ। दुई(दलीय व्यवस्थामा , प्रत्येक पार्टीले चुनाव जित्नको लागि मतदाताहरूको फराकिलो आधारमा अपील गर्नुपर्छ, जसले तिनीहरूलाई अक्सर मध्यम र केन्द्रवादी नीतिहरू अपनाउन धकेल्छ। यसले थप व्यावहारिक शासनको नेतृत्व गर्न सक्छ किनभने दलहरू धेरै घटकहरूलाई आकर्षित गर्न उत्प्रेरित हुन्छन्।

राष्ट्रिय चुनाव जित्नको लागि समर्थनको बृहत् गठबन्धन आवश्यक परेर, पार्टीहरूलाई एकताको ठूलो भावनालाई सम्भावित रूपमा प्रवर्द्धन गर्ने, व्यापक चासोहरू सम्बोधन गर्ने प्लेटफर्महरू निर्माण गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ। प्रदेश र स्थानीय तहहरू प्राय लाभान्वित हुन्छन् जब तिनीहरूको पार्टी राष्ट्रिय सत्तामा पङ्क्तिबद्ध हुन्छ, जसले थप सुव्यवस्थित नीति कार्यान्वयन र स्थानीय परियोजनाहरूका लागि सम्भावित रूपमा थप संघीय समर्थनको नेतृत्व गर्दछ। दुई(दलीय प्रणालीले सबै तहको विकासमा यसको उल्लेखनीय भूमिका हुन्छ,यसको अन्तर्निहित संरचनात्मक र परिचालन विशेषताहरूको कारण विभिन्न स्तरहरूमा ( संघ, प्रदेश र स्थानीय विकासमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। यहाँ दुई(दलीय प्रणालीले सबै तहमा विकासको गतिलाई अगाडि लान सक्छ।स्थानीय तहमा, दुई(दलीय प्रणालीले मतदाताहरूको छनौटलाई सरल बनाउन सक्छ, सम्भावित रूपमा स्थानीय चुनावहरूमा संलग्नता बढाउन सक्छ जुन समुदाय(विशिष्ट विकास पहलहरूको लागि महत्त्वपूर्ण छ।

स्थानीय प्रशासनहरूले स्पष्ट पार्टी लाइनबाट लाभ उठाउन सक्छन्, जसले प्रभावकारी पार्टीको विकास एजेन्डा अनुसार प्रभावकारी रूपमा स्रोतहरू बाँडफाँड गर्न सजिलो बनाउन सक्छ।शहरी र ग्रामीण विकासलाई असर गर्ने नीतिहरू थप निरन्तर रूपमा हेरफेर गर्न सकिन्छ, किनभने प्रभावशाली पार्टी अन्तर्गतका स्थानीय सरकारहरूले आवश्यक कानुन र कोषलाई अझ सहज रूपमा अगाडि बढाउन सक्छन्।दुई(दलीय व्यवस्थामा, सामान्यतया एक पार्टी सत्तामा हुँदा, त्यहाँ उच्च स्तरको नीति निरन्तरता हुन सक्छ, जुन दीर्घकालीन राष्ट्रिय परियोजनाहरू र आर्थिक योजनाहरूको लागि लाभदायक हुन्छ। यो निरन्तरताले राष्ट्रिय विकासका लागि महत्वपूर्ण स्वदेशी तथा विदेशी लगानी आकर्षित गर्न सक्छ ।

पूर्वाधार विकास वा बृहत् स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू जस्ता प्रमुख राष्ट्रिय परियोजनाहरूलाई पर्याप्त कोष र स्थिर वित्तीय नीति चाहिन्छ, जुन दुई(दलीय व्यवस्थाद्वारा प्रवर्द्धन गरिएका सुसंगत एजेन्डाहरू अन्तर्गत कायम हुने सम्भावना बढी हुन्छ। स्थिर, मध्यम र अनुमानित विदेशी नीतिहरू दुई(पक्षीय प्रणालीबाट उत्पन्न हुने प्रवृत्ति हो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र व्यापार सम्झौताहरू बढाउन सक्छ, जसले आर्थिक विकासलाई समर्थन गर्दछ। यो व्यवस्थाले बहुसंख्यकलाई अपील गर्ने नीतिहरू प्रवर्द्धन गर्ने, राष्ट्रिय राजमार्गहरू, सार्वजनिक विद्यालयहरू र स्वास्थ्य सेवा सुधारहरू जस्ता व्यापक(आधारित विकास पहलहरूलाई सम्भावित रूपमा बढवा दिन्छ।

तथापि, यसले अल्पसंख्यक वा क्षेत्रीय हितहरूलाई बहिष्कार गर्न पनि सक्छ जुन प्रभावशाली पार्टीहरूको केन्द्रीय नीतिहरूसँग मेल न खानपनि सक्छ। आर्थिक सुधार र नीतिहरूले स्थिर आर्थिक वृद्धि र दीर्घकालीन योजनाको पक्षमा हुने सुशासनको दृष्टिकोणमा मध्यम परिवर्तनका कारण स्थिरताको स्तर कायम राख्छन्।जबकि स्थिरता दुई(पक्षीय व्यवस्थाको विशेषता हो, यसले कहिलेकाहीँ नवाचार र द्रुत सुधारलाई रोक्न सक्छ, जुन प्रविधि र जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित उदीयमान विकासका चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न महत्वपूर्ण हुन सक्छ।दुई(दलीय व्यवस्थाले देशलाई राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रमा विभिन्न तरिकाले प्रभाव पार्छ।

यी प्रभावहरू धेरै सकारात्मक संगै नकारात्मक पनि छन् ।जसले शासन, नीति निर्माण, मतदाताको व्यवहार र समग्र राजनीतिक संस्कृतिलाई असर गर्न पनि सक्छ।नेपालमा यो प्रणाली लागु नभएको हुनाले राष्ट्रिय विकासका परियोजनाहरू समयमै सम्पन्न हुन सकिरहेका छैनन्।संसदीय अङ्क गणितले गर्दा राष्ट्रिय गौरवका परियोजनाहरू जस्तै नागढुंगा सुरुङमार्ग, धरहरा, फास्ट ट्रयाकहरुलेसमयमै सार्थकता पाउन सकेनन्।

दुई दलीय प्रणालीले स्थिरता र स्पष्ट छनोटहरू प्रदान गरेर प्राय सूक्ष्म प्रतिनिधित्व र बढ्दो ध्रुवीकरणको मूल्यमा देशको राजनीतिक परिदृश्यलाई आकार दिने गर्दछ। सामाजिक एकता, आर्थिक स्थायित्व र संस्थागत अखण्डतामा यसको प्रभाव महत्त्वपूर्ण छ, जसले राजनीतिक परिणाम मात्र होइन, बृहत् सामाजिक मान्यता र राष्ट्रको आर्थिक नीतिहरूलाई पनि आकार दिन्छ। दुई दलीय व्यवस्थाको पृष्ठभूमि ऐतिहासिक राजनीतिक विभाजन, निर्वाचन प्रणाली र समयसँगै दुई प्रमुख दलहरूको प्रभुत्वलाई सुदृढ गर्ने सांस्कृतिक कारकहरूमा गहिरो जरा गाडिएको छ।

यस संरचनाले विभिन्न देशहरूमा राजनीतिक गतिशीलतालाई आकार दिएको छ, जसमा शासन र नीति निर्माणका लागि महत्त्वपूर्ण प्रभावहरू छन्।ऐतिहासिक, सामाजिक र राजनीतिक कारकहरूमा निर्भर गर्दै विभिन्न देशहरूमा दुई(दलीय प्रणाली फरक(फरक रूपमा विकसित भएको छ। यद्यपि, संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता देशहरूमा यसको पृष्ठभूमि, जसमा सबैभन्दा उल्लेखनीय दुई(दलीय व्यवस्थाहरू छन्, त्यस्ता प्रणालीहरू कसरी विकसित हुन्छन् र जोडिएका हुन्छन् भन्ने राम्रो उदाहरण प्रदान गर्दछ।

दुई दलीय प्रणालीले केही प्रभावकारिता र स्थिरतालाई बढावा दिँदा, यसले राजनीतिक विचारहरूको फराकिलो दायरालाई प्रतिनिधित्व गर्न असफल भएको र सम्भावित रूपमा ध्रुवीकृत राजनीतिक वातावरणको लागि नेतृत्व गर्न नसकेकोमा महत्त्वपूर्ण आलोचनाहरूको सामना गर्नुपरेको छ। यो संरचनाले केही देशहरूमा राम्रोसँग काम गरिरहेको छ, तर अन्यमा प्रभावकारी रूपमा होइन विशेष राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भमा निर्भर गर्दछ।त्यसैले नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरू समयमै सचेत हुनुपर्छ कि नेपाललाई गिनिपिग मात्र वा नेपाललाई कतिवटा ढुङ्गा बिचको तरुल बनाइँदैछ भनेर।

नेपालले बढ्दो विश्व भु(राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई मध्यनजर गर्दै नेपालमा पनि दुई दलीय प्रणाली अन्तर्गत प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपतिको नीति लागू गरेमा केही वर्षमा नै नेपाललाई अहिलेको विडम्वनापूर्ण राजनितिक अवस्थाबाट उकास्न र नेपाललाई विकसित आधुनिक औद्योगिक लोकतान्त्रीक राष्ट्र बनाउन दुइ दलिय व्यवस्था अपरिहार्य छ किरुरुरु